Artrose in de heup (versleten heup): symptomen, oorzaken en behandeling

📚 Bronnen: NHG / FMS-richtlijn / OARSI 2019 / EULAR 2023 / NICE NG226 / Cochrane / LROI

⚠ Dit artikel is educatief. Diagnose en behandeling van heup-artrose vragen persoonlijk overleg met huisarts, fysiotherapeut of medisch specialist. Bij toenemende klachten of functieverlies: raadpleeg je zorgverlener.

Dit artikel gaat over herkennen en beïnvloeden: welke klachten bij heup-artrose passen, en wat je er zelf en samen met een zorgverlener aan kunt doen.

⚠ Let op deze klachten.

Is je gewricht ook dik en warm? Of rood of donkerder dan normaal? Dit kan komen door een ontsteking.
Bel je huisarts. Bel direct als je je daarbij ook ziek voelt of koorts hebt.

Bron van dit signaal en deze route: Thuisarts.nl, “Ik heb last van mijn gewrichten. Wat kan het zijn?” (NHG).

⚠ Wanneer ga je naar de huisarts?

• Plotselinge sterke toename van pijn of zwelling in de heup
• Acuut bewegingsverlies of onvermogen om op het been te staan
• Pijn die ook ‘s nachts in rust sterk toeneemt
• Aanhoudende pijn die na meerdere weken conservatieve behandeling niet verbetert

Bij toenemende heuppijn met functionele achteruitgang: bespreek verwijzing naar orthopeed of fysiotherapeut met je huisarts.

Is dit jouw situatie?

Heupartrose meldt zich zelden als pijn op een schaal van tien. Het meldt zich als handelingen die je anders bent gaan doen zonder dat je er ooit voor koos.

Denk aan die eerste stappen ‘s ochtends, met pijn in de lies die na een paar minuten een beetje wegzakt. Sokken aandoen dat steeds lastiger gaat, en in en uit de auto stappen dat meer moeite kost dan vroeger. Veel mensen met heup-artrose herkennen dit patroon precies.

Soms straalt de pijn door naar de voorkant van de dij of zelfs tot in de knie. Dat geeft begrijpelijke verwarring over waar het probleem precies zit.

Een kenmerkend signaal is het zogeheten C-sign: je grijpt onbewust je lies en heup vast met een C-vormige hand om aan te geven waar de pijn zit. Artsen gebruiken dit als herkenningspunt bij het uitvragen van de klacht.

De klachten variëren per dag; dat hoort erbij. Een slechte dag zegt daarom weinig over de lange termijn.

Wat je hieruit kunt meenemen

• Oefentherapie op het land vermindert pijn en verbetert de functie bij heup-artrose, vergeleken met niet-oefenen (Fransen, 2014) [STERK]
• Oefening met opbouw en dosering is een kernaanbeveling in de EULAR-aanbevelingen; loophulpmiddelen staan er als aparte kernaanbeveling naast (Moseng, 2024)
• De OARSI-richtlijn raadt corticosteroïd-injecties bij heup-artrose juist af (Bannuru, 2019)
• Hyaluronzuur-injecties worden bij de heup niet aanbevolen (Bannuru, 2019; NICE, 2022)
• Een heupprothese komt in beeld bij ernstige klachten die niet reageren op conservatieve behandeling; leeftijd alleen is geen contra-indicatie
• Pre-habilitatie – oefenen vóór de operatie – verlaagde het aantal complicaties en verbeterde functie en kwaliteit van leven in de eerste zes maanden na een heup- of knieprothese (Keogh, 2025) [REDELIJK]

Hoe heup-artrose aanvoelt

De pijn van heup-artrose zit klassiek in de lies en niet aan de buitenkant van de heup; pijn aan de buitenkant wijst vaker op een slijmbeurs (bursitis) of een peesaandoening. Liespijn bij bewegen, gecombineerd met stijfheid na lang zitten of na de nacht, is het typische patroon. Dat onderscheid hoef je niet zelf te maken, maar het is handig te weten dat de plek van de pijn een aanwijzing geeft. Veel mensen die op heuppijn zoeken, komen bij de verkeerde aandoening uit omdat de pijn niet zit waar ze hem verwachten.

Naarmate de artrose vordert, neemt de bewegingsuitslag af. Vooral naar binnen draaien (interne rotatie) en buigen (flexie) gaan moeizamer. Later kan een afwijkend looppatroon ontstaan: het bekken zakt een beetje aan de aangedane kant bij elke stap. Dat heet het Trendelenburg-teken, een signaal dat de heupspieren overbelast raken.

De dingen die mensen in de praktijk het vaakst noemen zijn schoenen aandoen, fietsen, traplopen en lang wandelen.

Hoe heup-artrose ontstaat

Heup-artrose is geen simpele ‘slijtageziekte’ maar een verstoord evenwicht in het gewricht: kraakbeen wordt sneller afgebroken dan het zich herstelt, en ook het bot en de omliggende weefsels veranderen mee. Heb je het zelf veroorzaakt, en had je het kunnen voorkomen? Het antwoord daarop is genuanceerder dan het woord slijtage suggereert.

Risicofactoren:

• Leeftijd – de kans op heup-artrose neemt toe na het 50e levensjaar; in 2024 waren 514.200 mensen met heupartrose bekend bij de huisarts, van wie ruim zes op de tien vrouw (VZinfo, 2024)
• Erfelijkheid – familiair voorkomen is bij artrose gebruikelijk; bij hand-artrose is de genetische component het sterkst onderzocht
• Eerder letsel – een heupfractuur of heupdysplasie (een aanlegstoornis van het gewricht) verhoogt het risico
• Femoroacetabulair impingement (FAI) – een botaanleg waarbij botaangroei wrijving geeft in het gewricht; de rol hiervan bij het ontstaan van artrose op langere termijn is onderwerp van onderzoek

Opmerking over leeftijd: heup-artrose bij mensen jonger dan 50 jaar bestaat, maar heeft vaker een specifieke oorzaak (na trauma, of bij dysplasie). ‘Te jong voor heup-artrose’ is geen absolute grens.

Opmerking over gewicht: bij knie-artrose noemt de OARSI-richtlijn gewichtsbeheersing via voeding expliciet als onderdeel van de kernbehandeling; bij heup-artrose bestaat de kernbehandeling uit educatie en oefening (Bannuru, 2019). Gewichtsbeheersing wordt bij overgewicht wel breed aanbevolen, en de EULAR-aanbevelingen noemen een gezond gewicht als kernaanbeveling bij zowel knie- als heup-artrose (Moseng, 2024). Het effect op de heup is alleen minder eenduidig aangetoond dan op de knie. Het is dus dezelfde maatregel, met bij de heup dunner bewijs eronder: het verschil zit in wat er gemeten is en niet in wat er wordt aangeraden.

Wat kan helpen

Wat kan helpen, staat in de richtlijnen in een vaste volgorde: bewegen vooraan, medicatie ondersteunend en injecties hooguit achteraan. Die volgorde loopt anders dan de meeste mensen verwachten.

Bewegen en oefeningen

Een gestructureerd oefenprogramma is de eerstelijnsbehandeling bij heup-artrose. Dat staat zo in de KNGF-richtlijn voor fysiotherapie en in de FMS-richtlijn Artrose in heup of knie, en de internationale richtlijnen bevestigen het: educatie plus een gestructureerd oefenprogramma op het land is de kernbehandeling bij heup-artrose (Bannuru, 2019), en ook de EULAR-aanbevelingen zetten oefening met opbouw centraal (Moseng, 2024).

Hoe groot is het effect? In een Cochrane-review naar oefentherapie bij heup-artrose leverden negen studies met 549 deelnemers bewijs van hoge kwaliteit: vergeleken met een groep die niet oefende, verminderde oefentherapie direct na de behandeling de pijn en verbeterde ze de fysieke functie, met een klein tot matig effect (in beide gevallen een gestandaardiseerd verschil van 0,38). Omgerekend naar een schaal van 0 tot 100 is dat 8 punten minder pijn en 7 punten betere functie. Het effect op pijn bleef in vijf studies minstens drie tot zes maanden na afloop van de begeleiding behouden (Fransen, 2014) [STERK]. Op kwaliteit van leven was in dezelfde review geen effect te zien, op basis van bewijs van lage kwaliteit uit drie kleine studies.

Acht punten op honderd klinkt bescheiden en is dat ook. Het is tegelijk het enige effect in dit artikel dat op bewijs van hoge kwaliteit rust. Binnen diezelfde review verschilt de bewijskracht dus per uitkomst: twee uitspraken uit één review, met verschillend gewicht eronder.

Bij artrose van het heup- of kniegewricht vergoedt de basisverzekering vanaf 18 jaar ten hoogste 12 behandelingen gesuperviseerde oefentherapie gedurende maximaal 12 maanden (Besluit zorgverzekering, artikel 2.6 lid 5). Behandelingen daarboven lopen via een aanvullende verzekering, en of je een verwijzing nodig hebt en welke zorgverleners zijn gecontracteerd verschilt per polis. Vraag je zorgverzekeraar dus naar de actuele voorwaarden.

Vijf oefeningen komen vaak terug in een programma voor heup-artrose. Ze staan hier ter illustratie van wat zo’n programma inhoudt, niet als voorschrift: hoeveel en hoe zwaar bij jou past, stemt een fysiotherapeut af op je klachten en je uitgangspunt. Bouw in alle gevallen rustig op over weken.

1. Heup-abductie in zijligging
Ga op je zij liggen. Hef het bovenste been langzaam op tot circa 30 graden. Houd 2 seconden vast. Laat langzaam zakken. 3 sets van 10-15 herhalingen.

2. Glute-bridge
Lig op je rug, knieën gebogen. Duw je heupen omhoog tot een rechte lijn van schouders naar knieën. 2-3 seconden vasthouden. 3 sets van 10.

3. Clamshell
Ga op je zij liggen, knieën licht gebogen boven elkaar. Open de knieën als een schelp zonder je bekken te draaien. 3 sets van 12-15 herhalingen.

4. Rek van de heupbuigers
Kniel op één knie. Schuif het bekken licht naar voren tot je een lichte rek voelt aan de voorkant van de heup. 30 seconden per kant, 3 keer.

5. Wandelen – opgebouwd
Wandelen is laagbelastend en past goed bij heup-artrose. Begin met 10-15 minuten per dag en bouw langzaam op. Loophulpmiddelen, waaronder een wandelstok, staan in de EULAR-aanbevelingen als aparte kernaanbeveling bij heup- en knie-artrose (Moseng, 2024). Welk hulpmiddel past en aan welke kant je het draagt, bespreek je met een fysiotherapeut.

Pijnmedicatie

Paracetamol wordt door de OARSI-richtlijn voorwaardelijk niet meer aanbevolen bij artrose (Bannuru, 2019). NSAID’s (ontstekingsremmers zoals ibuprofen of naproxen) worden door dezelfde richtlijn afgeraden bij hart- en vaatziekten of kwetsbaarheid, en vragen bij maag- of darmproblemen een aangepaste keuze (Bannuru, 2019). Ze zijn niet bedoeld voor langdurig gebruik zonder medisch toezicht, dus bespreek dit altijd met je huisarts.

Injecties: bij de heup terughoudend

Corticosteroïd-injecties (intra-articulaire corticosteroïden) worden vaak genoemd. De OARSI-richtlijn beveelt ze bij heup- en polyarticulaire artrose juist níet aan, anders dan bij knie-artrose, waar ze afhankelijk van bijkomende aandoeningen wel een plaats hebben (Bannuru, 2019).

Wordt er in jouw situatie tóch een injectie overwogen, let dan op welke vraag de beschikbare review beantwoordt. Die gaat over de vraag wélke beeldgeleiding de voorkeur heeft, echo of doorlichting, en niet over de vraag óf de injectie bij de heup zinvol is. Beide technieken bleken effectief in pijnvermindering na één maand, maar geen enkele studie vergeleek ze rechtstreeks (Brookes, 2024). De review beantwoordt dus een andere vraag dan de vraag die jij stelt.

Hyaluronzuur-injecties worden bij heup-artrose niet aanbevolen. Zowel de OARSI-richtlijn (Bannuru, 2019) als NICE NG226 (NICE, 2022) plaatsen ze niet in de behandeling van heup-artrose.

PRP (bloedplaatjesrijk plasma) wordt bij de heup als experimenteel beschouwd. De OARSI-richtlijn beoordeelde zestig interventies en PRP hoort niet bij de behandelingen die daaruit een aanbeveling kregen (Bannuru, 2019); dit artikel draagt geen studie die routinematig gebruik bij heup-artrose onderbouwt [VOORLOPIG].

Wanneer een heupprothese?

Bij ernstige heup-artrose met duidelijke functionele beperking kan een totale heupprothese (THA) in beeld komen. Het LROI (Landelijke Registratie Orthopedische Interventies) registreert alle heupprothesen in Nederland. Wil je weten hoe lang een specifiek implantaat gemiddeld meegaat en hoe vaak een revisie-operatie nodig is, dan staan die overlevingscijfers per implantaattype in de jaarrapportage van het LROI. Dit artikel neemt die cijfers niet over, omdat ze jaarlijks worden herzien en een getal uit een oudere rapportage als vaststaand leest terwijl het dat niet is.

De indicaties zijn aanhoudende ernstige pijn die niet reageert op conservatieve behandeling, duidelijk verlies van functie en kwaliteit van leven, en stadium 3-4 artrose op de röntgenopname. Leeftijd alleen is daarbij geen contra-indicatie.

De tijd tot de operatie kun je actief benutten. In een overzicht van systematische reviews en meta-analyses verminderde pre-habilitatie, oefenen vóór de operatie, het aantal complicaties na een heup- of knieprothese. Kracht, functie en kwaliteit van leven verbeterden er ook door, vergeleken met controlegroepen die wel bewogen maar geen krachttraining deden. De effecten namen af in de tijd en bleven grotendeels beperkt tot de eerste zes maanden; de kwaliteit van de onderliggende reviews liep uiteen van kritisch laag tot redelijk (Keogh, 2025) [REDELIJK]. Dat is een samenvatting van andermans studies, geen nieuwe meting.

Hoe lang het herstel ná de operatie duurt, verschilt sterk per persoon en per ingreep; dit artikel draagt geen bron met concrete termijnen. Vraag je orthopeed wat in jouw situatie een realistisch beloop is, want een goed voorbereide afspraak levert meer op dan een algemeen antwoord.

Wat je niet altijd terugvindt in een folder

Het bewijs wijst op een paar dingen die in patiëntenfolders soms onderbelicht blijven. Niet elk advies weegt even zwaar:

• Rust helpt niet – langdurig rust nemen versnelt verlies van spierkracht en functie. Bewegen is de kern van de behandeling, ook als starten pijnlijk voelt (Fransen, 2014).
• Een injectie is geen oplossing – bij de heup zijn de richtlijnen er extra terughoudend in; zie hierboven onder Injecties: bij de heup terughoudend.
• Glucosamine en chondroïtine zijn niet hetzelfde. Voor glucosamine bleek in de Cochrane-review dat het voordeel volledig afhing van het gebruikte preparaat: studies met het Rotta-preparaat lieten effect zien op pijn, studies met andere preparaten niet, en de acht studies met adequate toewijzingsverberging lieten géén voordeel zien op pijn of WOMAC-functie (Towheed, 2005) [BEPERKT]. De OARSI-richtlijn noemt glucosamine niet bij de aanbevolen behandelingen (Bannuru, 2019). Voor chondroïtine komen de enige positieve signalen uit losse studies bij hand-artrose, niet bij de heup (Kroon, 2018) [BEPERKT].
• De pijn is niet altijd evenredig met de schade op de röntgenfoto – iemand met ernstige radiologische artrose kan weinig klachten hebben, en andersom. Pijn bij artrose wordt mede bepaald door het zenuwstelsel, niet alleen door de gewrichtsschade. Straalt de pijn vanuit je heup door naar beneden, dan is de vraag of het gewricht of een zenuwwortel de bron is; het onderscheid tussen heuppijn en zenuwpijn loopt dat na.

Leven met heup-artrose: praktische aanpassingen

Wat het dagelijks leven bepaalt zijn zelden de grote keuzes maar de kleine handelingen: opstaan uit een lage stoel, de auto in, een sok aan. Daar valt met eenvoudige aanpassingen verrassend veel aan te winnen, zonder dat er een behandeling bij komt.

Een paar voorbeelden:

• Schoenen: kies voor instappers of schoenen met klittenband; een lange schoenlepel helpt
• Bed: een hoger bed maakt opstaan eenvoudiger; met bedpootverhogers (bedklossen) kun je het bed op hoogte brengen
• Toilet: een toiletverhoger vermindert de belasting bij diep bukken
• Auto: draai eerst je hele lichaam naar buiten voordat je uitstapt; zet de autostoel zo ver mogelijk naar achteren
• Slaappositie: op de zij slapen met een kussen tussen de knieën vermindert de belasting op het heupgewricht

Samenvatting

Heup-artrose is niet geneesbaar maar wel goed te beïnvloeden. Net als bij de knie begint dat met bewegen en opbouwen (Fransen, 2014). Op twee punten wijkt de heup af: bij injecties krijgt ze een andere aanbeveling, bij gewicht dezelfde aanbeveling met dunner bewijs eronder.

Dat patroon is bruikbaar als je verder leest. Wie zoekt op artrose, komt veel knie-informatie tegen die niet één op één klopt voor de heup. Waar het wel samenvalt, is de tijd vóór een eventuele operatie: die is bij beide gewrichten bruikbaar om te oefenen (Keogh, 2025). Wie het verschil tussen heup en knie eenmaal ziet, leest een folder of een zoekresultaat anders. Dat levert meer op dan er nog een behandeling bij zoeken.

Wil je beter begrijpen welke aanpak bij jouw situatie past? Sustiro werkt aan digitale cursussen op basis van De Sustiro Methode. Schrijf je in voor de nieuwsbrief.

Voor het bredere beeld – mechanisme, Kellgren-Lawrence-stadia en de volledige behandelpiramide – zie het overzichtsartikel over artrose. De klachten bij heup-artrose vertonen overlap met lage rugpijn door biomechanische compensatie en met artrose in de knie, waar vergelijkbare behandelprincipes gelden. Voor wie langdurige pijn kent die aanhoudt ook na behandeling, is het onderwerp centrale sensitisatie – waarom het pijnsysteem overgevoelig kan worden relevant.

Bewijsoverzicht

Hoe je de bewijslabels leest. De schaal heeft vier treden. STERK, REDELIJK, WISSELEND en BEPERKT zeggen iets over de kwaliteit van het onderzoek achter een uitspraak, en niet over hoe goed iets bij jou gaat werken. VOORLOPIG en EXPERTOORDEEL zijn geen trede maar een vlag. Ze zeggen niet dat het bewijs zwak is. Ze zeggen dat het om een ander soort uitspraak gaat: om iets wat nog te vroeg is om te wegen, of om het oordeel van een deskundige. Is er geen bruikbaar onderzoek, dan staat er helemaal geen label en zegt de zin dat er zelf bij. Of een richtlijn iets aanraadt of afraadt, is een advies en geen bewijsniveau. In lopende tekst staat een label tussen blokhaken, in een tabel als kaal woord in de labelkolom. Staat er geen label, dan gaat de zin niet over een effect. Zo komen onze labels tot stand.

Deze informatie is bedoeld ter educatie, niet als medisch advies. Bij aanhoudende of ernstige klachten: raadpleeg je huisarts of specialist.

Van de acht studies en internationale richtlijnen onder dit artikel noemen er drie heup en knie in één adem, en gaan er maar twee uitsluitend over de heup. De verschillen tussen die twee gewrichten die hier worden benoemd, komen dus grotendeels uit onderzoek dat ze samen heeft bekeken.