Artrose in de knie: symptomen, oorzaken, oefeningen en behandeling

📚 Bronnen: NHG / FMS-richtlijn / OARSI 2019 / NICE NG226 / Cochrane / VZinfo

⚠ Dit artikel is educatief. Diagnose en behandeling van knie-artrose vragen persoonlijk overleg met huisarts, fysiotherapeut of medisch specialist. Bij toenemende klachten of functieverlies: raadpleeg je zorgverlener.

Dit artikel gaat over herkennen en beïnvloeden: welke klachten bij knie-artrose passen, en wat je er zelf en samen met een zorgverlener aan kunt doen.

⚠ Let op deze klachten.

Is je gewricht ook dik en warm? Of rood of donkerder dan normaal? Dit kan komen door een ontsteking.
Bel je huisarts. Bel direct als je je daarbij ook ziek voelt of koorts hebt.

Bron van dit signaal en deze route: Thuisarts.nl, “Ik heb last van mijn gewrichten. Wat kan het zijn?” (NHG).

⚠ Wanneer ga je naar de huisarts?

• Je hebt krachtsverlies in het been of de knie “geeft weg”
• De pijn wordt erger ‘s nachts of in rust
• De pijn houdt langer dan 6 weken aan zonder verbetering
• Je overweegt te stoppen met werken of met dagelijkse activiteiten door de pijn

Wat voel je bij knie-artrose?

De meeste mensen kunnen niet aanwijzen wanneer het begon. Er was geen moment waarop er iets knapte; er kwam een trap die vervelender werd, en op enig moment stond je bewust even stil voordat je hem opliep.

Knie-artrose begint zelden met hevige pijn. Wat je als eerste merkt is pijn bij het traplopen, moeite om op te staan na lang zitten en stijve eerste stappen ‘s ochtends. Even bewegen helpt daarbij, en na een paar minuten is het vaak al een stuk minder.

Duurt die stijfheid langer dan 30 minuten, dan wijst dat eerder op een andere diagnose, want bij artrose trekt ze snel weg. Andere veelgehoorde klachten zijn een krakend of knerpend gevoel (crepitatie, wrijving van een ruw kraakbeenoppervlak), verminderde buigmogelijkheid, en een gevoel van instabiliteit bij lang staan. In een later stadium kan de knie zichtbaar vervormen, naar binnen of naar buiten, en opzwellen na inspanning.

Wat de foto laat zien en wat je voelt, lopen vaak flink uiteen. Een knie met “veel slijtage” op de foto kan nauwelijks pijn geven; een knie met weinig röntgenverandering kan hevig pijn doen. De foto vertelt niet het hele verhaal (NHG-Standaard Niet-traumatische knieklachten). Dat gaat in tegen wat je zou verwachten en heeft een praktisch gevolg: de foto beantwoordt niet hoe erg jouw klachten zijn, dus de keuze voor een behandeling hangt niet aan dat beeld alleen.

Heb je uitstralende pijn vanuit de heup naar de knie? Dat kan ook een teken zijn van heup-artrose als gerelateerde aandoening.

Hoe ontstaat knie-artrose?

Knie-artrose is geen simpele “slijtage door gebruik” maar een proces in het hele gewricht. Het misverstand houdt stand doordat het woord slijtage een beeld oproept van iets dat opraakt. Vraag je je af of je het zelf hebt veroorzaakt met te veel lopen, te lang werken of te lang wachten, dan is het antwoord geruststellender en bruikbaarder dan je verwacht.

Wat er werkelijk gebeurt: het kraakbeen verandert geleidelijk, het onderliggende bot reageert met verdikking en uitgroeisels, en het gewrichtskapsel kan chronisch licht ontstoken raken. Dat samenspel draagt bij aan pijn, stijfheid en functieverlies.

Iets dat opraakt spaar je. Een gewricht dat verandert onder invloed van belasting, spierkracht en ontsteking vraagt het tegenovergestelde: daarom staat bewegen bovenaan in de richtlijnen in plaats van onderaan.

Risicofactoren die je niet kunt veranderen: leeftijd boven de 55 jaar, vrouwelijk geslacht (vrouwen na de menopauze hebben een hoger risico) en genetische aanleg. Daar komt eerder knieletsel bij, zoals een meniscusscheur of kruisbandletsel, dat de kans op artrose op langere termijn vergroot. Dat vrouwen vaker knie-artrose hebben, zie je terug in de huisartsencijfers: van de 837.600 mensen die in 2024 met knieartrose bekend waren bij de huisarts, was ruim zes op de tien vrouw (VZinfo, 2024).

Risicofactoren die je wél kunt beïnvloeden: overgewicht is een sterke risicofactor voor het ontstaan en het verergeren van artrose, vooral in de knie (Moseng, 2024). In een biomechanische studie bij mensen met knie-artrose en overgewicht ging elke kilo gewichtsverlies gepaard met ongeveer vier kilo minder belasting op de knie tijdens het lopen (Messier, 2005). Dat maakt kleine stappen de moeite waard. In de IDEA-studie verloren deelnemers die diëten met oefentherapie combineerden gemiddeld 10,6 kg, oftewel 11,4% van hun gewicht. Na 18 maanden hadden zij minder pijn en een betere functie dan de groep die alleen oefentherapie kreeg (Messier, 2013) [REDELIJK]. Let op de volgorde in die studie: afvallen en oefenen liepen samen op, niet na elkaar. Zo zetten de richtlijnen ze ook naast elkaar.

Andere beïnvloedbare factoren zijn een afwijkende beenstand (O-benen of X-benen), langdurig knielen of hurken in het werk, en onvoldoende spierkracht rondom de knie. Lopen staat daar nadrukkelijk niet bij, want dat is op zichzelf niet schadelijk.

Behandeling van knie-artrose: van eerste lijn tot prothese

De behandeling loopt van wat het meeste doet en het minste kost naar wat het meeste vraagt. Dat is de omgekeerde volgorde van hoe de meeste mensen erover horen: een injectie of een prothese klinkt als een echte behandeling en bewegen als een tussenoplossing, maar het onderzoek laat het andersom zien.

Eerste lijn: bewegen en gewichtsbeheersing

Bewegen staat in beide grote richtlijnen vooraan. De OARSI-richtlijn noemt educatie en een gestructureerd oefenprogramma op het land, met of zonder gewichtsbeheersing via voeding, de kernbehandeling bij knie-artrose (Bannuru, 2019). De EULAR-aanbevelingen voor niet-medicamenteuze behandeling komen tot dezelfde kern: een individueel managementplan, educatie, oefening met opbouw en gewichtsbeheersing (Moseng, 2024). Daar is tussen de richtlijnen weinig discussie over.

Hoe groot is dat effect? In een Cochrane-review werden 54 studies gevonden. De gepoolde resultaten van 44 studies lieten zien dat oefentherapie, vergeleken met niet-oefenen, de pijn direct na de behandeling met gemiddeld 12 punten op 100 verminderde. De functie verbeterde met 10 punten op 100 (Fransen, 2015) [STERK]. Dat effect houdt aan, al wordt het kleiner: 2 tot 6 maanden na afloop van de begeleiding was het verschil nog 6 punten op pijn en 3 punten op functie. Voor pijn is dat bewijs van hoge kwaliteit, voor functie van redelijke kwaliteit.

Het gemeten verschil zakt in de maanden ná de begeleiding en niet tijdens de behandeling zelf. Dat is iets anders dan een behandeling die uitgewerkt raakt. Wat er dan verandert, weten deze cijfers niet: de studies meten de uitkomst en registreren niet of iemand na de laatste afspraak is blijven oefenen, dus over de oorzaak van die daling valt uit dit materiaal niets hards te zeggen. De begeleiding is geen kuur: een programma dat na de laatste afspraak ophoudt en een programma dat overgaat in iets wat je zelf volhoudt, zijn niet hetzelfde plan.

Krachttraining van de quadriceps (de grote spiergroep aan de voorkant van het bovenbeen) is de best onderzochte vorm. Looptraining, fietsen en zwemmen zijn gangbare aanvullingen. Patiënteducatie, begrijpen wat artrose is en wat je zelf kunt doen, is een kernaanbeveling naast de oefentherapie (Bannuru, 2019).

Tweede lijn: medicatie

Helpen bewegen en gewichtsbeheersing onvoldoende, dan is medicatie een optie, altijd in overleg met je arts. Topicale NSAID’s (ontstekingsremmende gel of crème, zoals diclofenac) zijn de eerste medicatiekeuze bij de knie: de OARSI-richtlijn beveelt ze sterk aan bij knie-artrose (niveau 1A) (Bannuru, 2019). Orale NSAID’s zijn kortdurend bruikbaar bij onvoldoende effect, maar bij hart- en vaatziekten of kwetsbaarheid worden ze niet aanbevolen. Bij maag- en darmproblemen adviseert dezelfde richtlijn een COX-2-remmer of een NSAID met maagbeschermer (Bannuru, 2019).

Paracetamol staat zwakker in de aanbevelingen dan lang is gedacht. De OARSI-richtlijn beveelt het voorwaardelijk niet aan bij artrose (Bannuru, 2019), en ook NICE NG226 plaatst het niet langer vooraan (NICE, 2022). Die verschuiving is bij veel mensen nog niet aangekomen, want paracetamol geldt al jaren als het onschuldige startpunt. Duloxetine is een antidepressivum dat ook bij chronische pijn wordt gebruikt. De OARSI-richtlijn noemt het als voorwaardelijke optie bij knie-artrose met wijdverspreide pijn of een depressie, op bewijs van redelijke kwaliteit (Bannuru, 2019). De ACR/Arthritis Foundation-richtlijn beveelt het voorwaardelijk aan bij knie-, heup- en handartrose (Kolasinski, 2020).

Injecties

Een intra-articulaire corticosteroïd-injectie is een ontstekingsremmend middel dat rechtstreeks in het kniegewricht wordt gespoten. In de Cochrane-review hierover, die de injectie vergeleek met een placebo-injectie of geen behandeling, was het bewijs over alle uitkomsten van lage kwaliteit. Het effect op pijn was matig 1 tot 2 weken na de injectie, klein tot matig na 4 tot 6 weken, klein rond 13 weken, en op 26 weken was er geen effect meer aantoonbaar. Op functie was er al vanaf 13 weken geen effect meer. De auteurs concluderen dat onduidelijk blijft of er in die eerste zes weken een klinisch relevant voordeel is (Jüni, 2015) [BEPERKT].

Belangrijker dan het wegzakken na een paar maanden is dat het bewijs ook voor de eerste weken, juist de periode waarin de injectie zou moeten helpen, van lage kwaliteit is. Een injectie is daarmee hooguit een tijdelijke maatregel, geen structurele oplossing. Hyaluronzuur-injecties staan in de OARSI-richtlijn alleen als optie bij knie-artrose, afhankelijk van bijkomende aandoeningen (Bannuru, 2019). NICE NG226 raadt ze bij artrose af (NICE, 2022). De twee richtlijnen zijn het hier dus niet met elkaar eens.

Wanneer is een knieprothese een passende stap?

Een totale knieprothese (TKA) is een ingreep voor mensen met vergevorderde knie-artrose, stadium 3-4 op de Kellgren-Lawrence-schaal, een indeling van licht tot ernstig op de röntgenfoto. Het gaat om mensen die ondanks een serieus aanbod van conservatieve behandeling aanhoudende pijn en functieverlies houden. Het doel van de operatie is minder pijn en een betere functie; wat je ervan mag verwachten, bespreek je met je orthopeed.

Tegelijk houdt een deel van de mensen ook na de operatie pijn. Dat is minder dan een voorspelling voor jou en meer dan een anekdote. Het hoort bij wat je vooraf wilt weten, ook al staat het in een folder zelden vooraan. Een knieprothese is geen noodgreep, maar ook geen gemakkelijke uitweg. Het is een gezamenlijk besluit met je orthopeed, bij voorkeur na een serieus oefenprogramma.

Wat niet werkt

Artroscopische lavage en debridement, het “schoonmaken” van het kniegewricht via een kijkoperatie, bleek in een gerandomiseerde studie met een placebo-ingreep als vergelijking niet effectiever dan placebo (Moseley, 2002). Die studie zette een operatie af tegen een nep-operatie, wat zelden gebeurt. Juist die opzet haalt de verwachting van de patiënt uit de vergelijking en houdt over wat de ingreep zelf doet. NICE NG226 raadt artroscopische lavage en debridement bij artrose af (NICE, 2022). De NHG-Standaard Niet-traumatische knieklachten overweegt een kijkoperatie alleen bij slotklachten, als de knie blokkeert.

Glucosamine en chondroïtine worden vaak op één hoop gegooid, maar het zijn verschillende middelen. Voor glucosamine bleek in de Cochrane-review dat het voordeel volledig afhing van het gebruikte preparaat: studies met het Rotta-preparaat lieten effect zien op pijn, studies met andere preparaten niet, en de acht studies met adequate toewijzingsverberging lieten géén voordeel zien op pijn of WOMAC-functie (Towheed, 2005) [BEPERKT]. De OARSI-richtlijn noemt glucosamine niet bij de aanbevolen behandelingen van knie-artrose (Bannuru, 2019). Voor chondroïtine ligt het net anders: de enige positieve signalen komen uit losse studies bij hand-artrose, niet bij de knie (Kroon, 2018) [BEPERKT]. Geen van beide is dus een onderbouwde keuze bij knie-artrose. Op een supplementenverpakking valt dat onderscheid tussen een los signaal en een vastgestelde werking weg.

Stamceltherapie voor knie-artrose komt in de OARSI-richtlijn niet voor bij de beoordeelde behandelingen (Bannuru, 2019) en staat evenmin in de Nederlandse richtlijnen. Wat er is aan klinisch onderzoek is nog te beperkt om er een uitspraak op te bouwen [VOORLOPIG].

Oefeningen bij knie-artrose

Effect vraagt geen ingewikkelde oefeningen: de drie best onderzochte categorieën zijn krachttraining, rekoefeningen en aerobe conditietraining (Fransen, 2015). De drempel zit meestal niet in de oefening maar in de vraag of je er kwaad mee kunt.

Deze vier oefeningen komen vaak terug in een oefenprogramma bij knie-artrose. Ze staan hier ter illustratie, niet als voorschrift: hoeveel en hoe zwaar bij jou past, stemt een fysiotherapeut af op je klachten en je uitgangspunt.

1. Rechte been heffen – lig op je rug, strek één been, hef het 20-30 cm op en houd 3 seconden vast. Versterkt de quadriceps zonder kniebelasting. 3 x 10 herhalingen.
2. Mini-squat aan de muur – sta met je rug tegen de muur, buig de knieën 20-30 graden en houd 10 seconden vast. Opbouwen naar dieper buigen als de pijn dat toestaat. 3 x 10 herhalingen.
3. Zittende beenzwaai – zit op een stoel, strek het been langzaam en laat het zakken. 3 x 15 herhalingen per been.
4. Fietsbewegingen liggend – lig op je rug, maak langzame fietsbewegingen in de lucht. 2 minuten, geen weerstand.

Begin licht en bouw rustig op over weken. Wat een acceptabele mate van pijn tijdens het oefenen is verschilt per persoon, dus bespreek die grens met je fysiotherapeut in plaats van een vast getal aan te houden. Een scherp afkappunt bestaat nu eenmaal niet.

Een fysiotherapeut of oefentherapeut kan een persoonlijk programma samenstellen. Bij artrose van het knie- of heupgewricht vergoedt de basisverzekering vanaf 18 jaar ten hoogste 12 behandelingen gesuperviseerde oefentherapie gedurende maximaal 12 maanden (Besluit zorgverzekering, artikel 2.6 lid 5). Behandelingen daarboven lopen via een aanvullende verzekering, en of je een verwijzing nodig hebt en welke zorgverleners zijn gecontracteerd verschilt per polis. Vraag je zorgverzekeraar dus naar de actuele voorwaarden.

Leven met knie-artrose

Wat je dagelijks merkt is zelden de pijnscore. Het is de vraag of je die ene trap nog neemt, of je de boodschappen in één keer doet, en of je ‘s avonds nog iets over hebt. Daar valt meer aan te sturen dan aan het gewricht zelf.

Knie-artrose is een chronische aandoening, maar dat woord klinkt zwaarder dan het hier is. “Chronisch” betekent niet “achteruitgang zonder einde”, want veel mensen stabiliseren jarenlang met de juiste aanpak.

Pacing, het verdelen van activiteiten over de dag in plaats van alles in één blok, helpt om pijnpieken te vermijden. Schoeisel met demping vermindert de kniebelasting. Werk je in een zwaar beroep met knielen of hurken, bespreek aanpassingen dan met een bedrijfsarts. Slaap je op je zij? Een kussen tussen de knieën vermindert de roterende kracht op het gewricht.

Spelen psychologische factoren mee, zoals catastroferen (de neiging om bij pijn meteen het ergste te verwachten) of bewegingsangst, dan zijn er aanvullende behandelopties. Dat is geen oordeel over of je pijn echt is. Meer over hoe het pijnsysteem werkt bij chronische klachten lees je bij centrale sensitisatie en chronische kniepijn.

Bewijsoverzicht

Hoe je de bewijslabels leest. De schaal heeft vier treden. STERK, REDELIJK, WISSELEND en BEPERKT zeggen iets over de kwaliteit van het onderzoek achter een uitspraak, en niet over hoe goed iets bij jou gaat werken. VOORLOPIG en EXPERTOORDEEL zijn geen trede maar een vlag. Ze zeggen niet dat het bewijs zwak is. Ze zeggen dat het om een ander soort uitspraak gaat: om iets wat nog te vroeg is om te wegen, of om het oordeel van een deskundige. Is er geen bruikbaar onderzoek, dan staat er helemaal geen label en zegt de zin dat er zelf bij. Of een richtlijn iets aanraadt of afraadt, is een advies en geen bewijsniveau. In lopende tekst staat een label tussen blokhaken, in een tabel als kaal woord in de labelkolom. Staat er geen label, dan gaat de zin niet over een effect. Zo komen onze labels tot stand.

Beperkingen van dit artikel

Ik beperk me tot wat gemeten is en zeg erbij waar dat ophoudt. Artrose-behandeling is persoonlijk: wat goed werkt voor de ene persoon, zoals een intensief wandelprogramma, een injectie of een operatie, werkt niet per se voor de ander. Dit artikel beschrijft groepsdata uit onderzoek, geen individuele voorspelling. De aanbevelingen zijn gebaseerd op het best beschikbare bewijs op het moment van schrijven; richtlijnen worden herzien als nieuw onderzoek beschikbaar komt. Welke oefeningen en behandelingen voor jou passend zijn, hangt af van je stadium, je bijkomende aandoeningen en je persoonlijke voorkeur. Bespreek dit altijd met je huisarts, fysiotherapeut of orthopeed.

Meer over de Sustiro-aanpak voor artrose in het algemeen en de Kellgren-Lawrence-stadia lees je op de artrose-overzichtspagina.

⚠ Disclaimer: Dit artikel is educatief bedoeld. Het vervangt geen individueel medisch advies. Bij aanhoudende of ernstige klachten: raadpleeg je huisarts, fysiotherapeut of specialist.

Sustiro werkt aan digitale cursussen op basis van De Sustiro Methode. Schrijf je in voor de nieuwsbrief.

De enige bron onder dit artikel die iets positiefs over chondroïtine meldt, draagt het woord hand in de eigen titel. In een stuk over de knie staat de gunstigste bevinding over dat middel dus op een gewricht dat hier niet aan de orde is. In samenvattingen valt dat woord weg.