Centrale sensitisatie: wat het is, hoe je het herkent en wat ertegen helpt

⚠️ Dit artikel is bedoeld ter educatie, niet als medisch advies. Bij aanhoudende of ernstige klachten: raadpleeg je huisarts.

Wat je hieruit mag onthouden

• Je voelt drie dingen die samen het beeld vormen: aanraking die pijn doet terwijl dat niet zou moeten, pijn die heviger uitvalt dan de prikkel rechtvaardigt en pijn die uitwaaiert buiten de oorspronkelijke plek. Die drie zijn in het laboratorium gemeten (Woolf, 2011; Latremoliere, 2009).
• Het is een mechanisme en geen aparte diagnose. Het vervangt geen onderzoek naar andere oorzaken, wat in jouw voordeel is.
• De CSI-vragenlijst brengt in kaart hoe zwaar je klachten zijn. Hij is als vragenlijst goed onderzocht, maar hij meet je symptoomlast en niet het mechanisme eronder (Scerbo, 2018; Neblett, 2024).
• Wat je kunt bereiken is beïnvloeding en geen genezing: pijneducatie, opbouwend bewegen, cognitieve gedragstherapie en soms medicatie. De effecten zijn klein tot bescheiden, maar niet nul.
• Er ligt serieuze kritiek op de aanname dat je zenuwstelsel na genezing zelfstandig pijn kan blijven maken. Die kritiek staat verderop in dit artikel en is niet weggelaten (Brazenor, 2022).

📚 Bronnen: negentien publicaties, alle opnieuw nagelopen tegen PubMed op titel, tijdschrift, jaar, DOI en PMID

Eerst dit: rugklachten die niet kunnen wachten

Let op deze klachten.

Bel direct je huisarts. Buiten kantooruren: de huisartsen-spoedpost.
Zeg erbij welke van deze klachten je hebt. De huisarts beoordeelt met spoed en
schakelt zelf verder, ook een ambulance, als dat nodig is.

Let ook op verandering. Zijn deze klachten nieuw, of zijn ze in de afgelopen weken
tot maanden erger geworden en loop je daardoor slechter? Dat is een reden om te
bellen, ook als je een deel van deze klachten al langer hebt.

• Je bent duizelig en je zweet. Je hebt het gevoel dat je gaat flauwvallen.
• Je hebt opeens heel veel rugpijn en buikpijn.
• Je kunt niet meer plassen, terwijl je wel nodig moet.
• Je kunt je urine of ontlasting niet meer ophouden.
• Je hebt geen gevoel bij je penis of vagina en anus.
• Je hebt opeens minder kracht in je been. Op je tenen of hielen staan lukt niet.

Bron van deze zes signalen: Thuisarts.nl, “Ik heb pijn in mijn onderrug” (NHG).

Deze lijst dekt twee beelden tegelijk. Het eerste is het cauda-equinasyndroom, een beknelling van de zenuwbundel onderin je wervelkanaal. Het tweede is een scheurend aneurysma van de buikslagader. Voor beide geldt wat in het blok hierboven staat.

Centrale sensitisatie verklaart deze signalen niet. Daarom staan ze bovenaan. Verderop, onder Wat niet kan wachten, staan andere klachten die centrale sensitisatie ook niet verklaart, met per klacht hoe snel je hulp zoekt.

De drie manieren waarop hierover gesproken wordt

Zoek je hierop, dan kom je drie verhalen tegen. Twee ervan kloppen niet. Je herkent ze sneller als je weet waar je op moet letten.

De overclaimers. “Centrale sensitisatie verklaart bijna alle chronische pijn.” Dat smeert het mechanisme breder uit dan het onderzoek toelaat. Het speelt bij veel klachten mee, maar het is zelden de enige factor.

De sceptici. “Centrale sensitisatie is een modewoord voor aanstellerij.” Ook onjuist. Van de twee is dit de schadelijkste. De onderliggende neurofysiologie is uitgebreid beschreven en de veranderingen zijn in het laboratorium reproduceerbaar gemeten (Woolf, 2011; Latremoliere, 2009).

Wat het bewijs laat zien. Het mechanisme staat stevig. De vertaling naar jou als individuele patiënt staat dat niet. Een uitgebreid literatuuronderzoek nam 3.572 samenvattingen door. Het vond geen bewijs dat centrale sensitisatie na genezing van de oorspronkelijke schade zelfstandig pijn kan blijven opwekken. Dezelfde auteurs concludeerden dat de onderbouwing van de klinische diagnose bij individuele patiënten ernstig ter discussie staat (Brazenor, 2022). Hier zit meer ruimte tussen de kampen dan de stelligheid aan beide kanten doet vermoeden.

Wat er in je zenuwstelsel gebeurt

De pijn die je voelt is echt en wordt echt door je zenuwstelsel gemaakt. Waarschijnlijk heb je die zin zelden gehoord.

Wat er is veranderd, is de gevoeligheid van het alarmsysteem zelf. Normaal begint pijn bij nociceptie: gespecialiseerde zenuwuiteinden geven signalen over schadelijke prikkels door aan je ruggenmerg en je hersenen. Bij een gezonde reactie ben je een paar dagen pijnlijk en zakt het signaal mee met het weefsel. Bij centrale sensitisatie worden de zenuwcellen in je ruggenmerg en je hersenen zelf gevoeliger, zodat het alarm eerder afgaat en langer blijft staan. Dat verklaart waarom een scan niets laat zien terwijl jij wel degelijk pijn hebt. Het is de omgekeerde conclusie van “er is niets aan de hand”.

Drie veranderingen zijn beschreven (Woolf, 2011; Latremoliere, 2009):

1. Verlaagde drempel. Prikkels die normaal niet pijnlijk zijn, zoals lichte aanraking of druk, gaan pijn doen. Dat heet allodynie.
2. Versterkte reactie. Prikkels die wel pijnlijk zijn, voelen heviger. Dat heet hyperalgesie.
3. Uitbreiding in de ruimte. Je voelt de pijn ook buiten het gebied van de oorspronkelijke prikkel.

Latremoliere en Woolf beschrijven de moleculaire kant als veranderingen in dichtheid, aard en eigenschappen van glutamaatreceptoren in het centrale zenuwstelsel, waardoor het versterkende systeem gevoeliger wordt. Populaire teksten voegen daar vaak een verzwakt GABA-systeem en actieve gliacellen aan toe. Dat is aannemelijk, alleen dragen de bronnen onder dit artikel dat deel niet. Daarom staat het hier niet.

Eén verschil dat je wilt kennen. Voelt de pijn vooral op de plek zelf, dan gaat het vaak om perifere sensitisatie: de lokale zenuwuiteinden zijn gevoeliger geworden, wat na een blessure normaal is en meestal overgaat. Centrale sensitisatie zit in je ruggenmerg en je hersenen. Dat onderscheid bepaalt waar een behandeling zinvol aangrijpt.

Waar het past in de pijnindeling

Op een verwijsbrief of in een verslag kom je mogelijk het woord nociplastische pijn tegen. De IASP onderscheidt die sinds enkele jaren als derde categorie naast nociceptieve en neuropathische pijn. Nijs en collega’s leggen in een terminologie-update uit dat nociplastische pijn en centrale sensitisatie niet hetzelfde zijn: het eerste is een klinische categorie, het tweede een mechanisme dat eraan kan bijdragen (Nijs, 2023).

Hoe hard is die indeling? Een internationaal consortium van clinici en onderzoekers uit dertien landen stelde aanbevelingen op om het overheersende pijntype bij lage rugpijn te bepalen. Diezelfde auteurs zeggen er uitdrukkelijk bij dat hun aanbevelingen nog niet klaar zijn voor de praktijk zolang aanvullend bewijs over deze fenotypen ontbreekt (Nijs, 2024). Het is dus een bruikbaar denkkader en geen vaststaand indelingssysteem. Hoor je het woord vallen, dan weet je nu wat het wel en niet betekent.

Hoe het ontstaat

Geen enkele factor veroorzaakt dit in zijn eentje. De vraag die hier meestal onder ligt, is of je het aan jezelf te danken hebt. Het antwoord is nee.

• Aanhoudende pijnprikkeling na een blessure, een operatie of een ontsteking is de best beschreven route (Woolf, 2011).
• Verstoorde slaap speelt mee, al werkt dat anders dan vaak wordt beweerd. Verderop staat waarom dat verschil uitmaakt voor wat je ‘s avonds doet.
• Angst en somberheid hangen samen met het beeld: dat verband loopt in beide richtingen tegelijk. Zo werkt het systeem. Het is geen verwijt.

Over vroege traumatische ervaringen en over genetische aanleg wordt veel geschreven. In de bronnen onder dit artikel staat geen studie die dat draagt, dus het staat hier niet als feit. Hier houdt het bewijs op en begint de gissing.

Wat niet kan wachten

De klachten hieronder vragen om onderzoek naar iets anders, want centrale sensitisatie verklaart ze niet.

Verlies van controle over blaas of darmen, een doof gevoel rond je zitvlak en plotseling krachtsverlies in een been staan hier niet: die horen bij het blok boven aan dit artikel, met een andere route dan 112. Zie Eerst dit.

🔴 Bel 112 bij:
– Plotselinge, zeer hevige hoofdpijn die anders is dan je ooit had.

🟠 Dezelfde week naar je huisarts bij:
– Nieuwe uitval: krachtsverlies of gevoelsverlies in een herkenbaar patroon.
– Onverklaard gewichtsverlies, koorts of nachtzweten.
– Pijn die alleen maar erger wordt in plaats van te wisselen.

🟡 Maak een afspraak als pijn langer dan drie maanden aanhoudt, als pijn, vermoeidheid en slechte slaap tegelijk spelen, of als je dagelijks functioneren eronder lijdt. Heb je eerder pijnrevalidatie gedaan zonder resultaat, vraag dan om een herbeoordeling in plaats van hetzelfde traject nog eens.

Hoe je het patroon herkent

Je herkent dit aan een combinatie en niet aan één klacht. Daardoor is het makkelijk te missen. Elke klacht apart heeft een andere verklaring; bij elkaar vormen ze een patroon.

• Allodynie: aanraking, lichte druk of zelfs kleding voelt pijnlijk.
• Hyperalgesie: prikkels die sowieso pijnlijk zijn, voelen veel heviger dan je op grond van de prikkel verwacht.
• Wijdverspreide pijn in meerdere gebieden, vaak wisselend van plek.
• Vermoeidheid die niet vermindert door rust, voor veel mensen de meest belemmerende klacht van allemaal.
• Slaapproblemen: moeilijk inslapen of doorslapen, plus slaap die niet verkwikt.
• Cognitieve klachten: concentratieproblemen, moeite met woorden vinden.
• Overgevoeligheid voor licht, geluid en geur.
• Wisselende intensiteit zonder duidelijke aanleiding.

Niemand heeft alles, wat geen reden is om het beeld weg te wuiven. Het zwaartepunt zit meestal op de combinatie van pijn, vermoeidheid, slaap en concentratie. Herken je dat viertal, dan is dat de zin waarmee je een afspraak begint.

De CSI-vragenlijst

Krijg je bij een fysiotherapeut of in een pijnpoli een lijst van 25 vragen voorgelegd over je gezondheidsklachten, dan is dat waarschijnlijk de Central Sensitization Inventory (CSI). Hij meet hoe zwaar je klachten zijn en stelt geen diagnose.

De lijst werd ontwikkeld om symptomen te identificeren en te kwantificeren die horen bij wat de auteurs “centrale sensitiviteitssyndromen” noemen. In de ontwikkelstudie was de test-hertestbetrouwbaarheid 0,817 en de interne consistentie 0,879; een factoranalyse leverde vier factoren op die samen 53,4% van de spreiding verklaarden. Mensen met fibromyalgie scoorden het hoogst en de controlegroep het laagst (Mayer, 2012). De Nederlandse vertaling is apart onderzocht bij 368 mensen met chronische pijn, met eveneens vier domeinen, goede onderscheidende waarde en uitstekende test-hertestbetrouwbaarheid (Kregel, 2016). Een systematische review beoordeelde veertien meetstudies met de COSMIN-checklist en kwam tot “goed tot uitstekend” voor de methodologische kwaliteit, met sterke constructvaliditeit naast andere gevalideerde maten (Scerbo, 2018).

Let op wat die review precies concludeert: de CSI levert betrouwbare en valide gegevens over de ernst van een aantal symptomen die bij centrale sensitisatie horen. Dat is iets anders dan het mechanisme meten. Wat je invult is hoe zwaar je het hebt.

Wat de lijst wél voor je doet. Je antwoorden blijken samen te hangen met wat een apparaat meet. Een meta-analyse van 33 studies met 3.314 deelnemers en 154 effectgroottes vond voor alle vijf onderzochte vormen van quantitative sensory testing een statistisch significante samenhang met de CSI-score. Het sterkst was die met de drukpijndrempel, waar 51% van de effectgroottes uit 29 studies en 3.071 deelnemers in het middelgrote tot grote bereik viel (Neblett, 2024) [REDELIJK]. Wat jij rapporteert is dus geen los verhaal naast de meting.

Wat de lijst niet is. Het is geen diagnostische test. Een hoge score kan ook passen bij depressie, angst of een slaapstoornis, dus een klinische beoordeling blijft nodig.

Over de afkapwaarde van 40. Die grens wordt overal gebruikt, terwijl hij in de bronnen onder dit artikel niet terug te voeren is op de ontwikkelstudie. Wat er wél staat: een studie die de CSI-gegevens van 2.620 mensen uit acht landen samenbracht kwam tot drie groepen: laag, midden en hoog. Dat zijn niet de vijf categorieën die op veel websites staan (Cuesta-Vargas, 2020). Krijg je een getal met een categorie erbij, vraag dan welke indeling je behandelaar gebruikt en waarom. Dat is een redelijke vraag en geen wantrouwen.

Wat helpt

Er is een handvol dingen die je klachten meetbaar verminderen, met effecten die klein tot bescheiden blijven. Een knop die dit uitzet bestaat niet; wie je die belooft, verkoopt meer dan het bewijs draagt. Klein is niet hetzelfde als nutteloos.

Pijneducatie

Begrijpen wat er in je systeem gebeurt, kan de angst uit de pijn halen. Dat is geen bijzaak, want die angst houdt precies het volgende punt op deze lijst tegen: bewegen.

Een systematische review van dertien gerandomiseerde studies ondersteunt het gebruik van pijneducatie bij chronische musculoskeletale klachten (Louw, 2016) [BEPERKT]; de auteurs poolden hun resultaten niet, dus een gemiddeld effect valt eruit niet af te lezen. Recenter bracht een Bayesiaanse netwerk-meta-analyse van 42 studies met 2.811 deelnemers alle niet-medicamenteuze interventies bij elkaar (Hua, 2026), met twee uitkomsten die uit elkaar lopen:

• Op de drukpijndrempel, de objectieve maat, had pijneducatie een groot effect (SMD 4,0; 95%-CrI 2,7 tot 5,3), met hoge zekerheid volgens het beoordelingskader dat de auteurs gebruikten (Hua, 2026) [STERK].
• Op de CSI, wat je zelf rapporteert, was pijneducatie ook de best scorende interventie, alleen sloot het betrouwbaarheidsinterval de nul in en was de zekerheid laag tot zeer laag (Hua, 2026) [BEPERKT].

De auteurs noemen dat verschil zelf een “therapeutische dissociatie”: je lichaam reageert meetbaar, terwijl je klachtenlast achterblijft. Dat is preciezer dan “pijneducatie werkt”, en het verklaart waarom je het kunt snappen en het nog steeds kunt voelen. Dat is geen falen van jouw kant.

De uitkomstmaat doet hier het meeste werk. Een drempelmeting is voor een onderzoeker het schonere getal, want een apparaat heeft geen verwachting. Voor jou telt wat je aan het eind van de dag voelt, en dat is precies de maat waarop de zekerheid het laagst was. Beide zijn gemeten. In Nederland krijg je pijneducatie aangeboden binnen fysiotherapie en pijnrevalidatie. Of jouw fysiotherapeut het doet, is een redelijke eerste vraag.

Opbouwend bewegen

Bewegen doet in het begin vaak méér pijn, en juist dat is de reden dat de meeste mensen ermee stoppen. Wie dat weet voordat hij begint, houdt het langer vol.

Bij fibromyalgie is aerobe training het best onderzocht. De Cochrane-review daarover bracht dertien gerandomiseerde studies met 839 deelnemers samen. Vergeleken met geen beweging verbetert aerobe training waarschijnlijk je kwaliteit van leven, met bewijs van matige zekerheid (Bidonde, 2017) [REDELIJK]. Voor pijn en lichamelijk functioneren is het bewijs van lage zekerheid. Het gaat om een gemiddeld verschil van ongeveer 11 punten op een schaal van 0 tot 100 voor pijn en 10 punten voor functioneren, oftewel een absolute verbetering van rond de 10% (Bidonde, 2017) [BEPERKT]. Op vermoeidheid en stijfheid maakt het waarschijnlijk weinig verschil.

De veel herhaalde bewering dat aerobe training “sterk Cochrane-bewijs” heeft, klopt dus niet. De review waardeerde haar eigen bewijs af vanwege het kleine aantal studies en het risico op vertekening. Dat is een bescheidener claim dan je elders leest, en het is de claim die de bron toestaat.

Opbouwen gaat langzamer dan je wilt. Te snel verhogen geeft terugval, en een terugval kost je meer weken dan het geduld je zou hebben gekost. Kies een niveau dat je de dag erna niet afstraft, ook als dat beschamend laag voelt.

Cognitieve gedragstherapie

Zodra het woord “psychologische behandeling” valt, hoort een deel van de lezers iets anders dan er staat: dat het dus toch tussen de oren zit. Dat is niet wat er onderzocht is. Wat deze behandelingen aanpakken is niet de vraag of je pijn echt is, maar wat een overgevoelig alarmsysteem eronder aanzet om nog harder af te gaan. Angst voor beweging, slecht slapen, maanden vermijden. Dat zijn de knoppen, en het zijn er drie van de vele.

Werkt het? Een beetje, en hoeveel hangt af van waarmee je het vergelijkt.

Vergeleken met de zorg die je nu waarschijnlijk krijgt, zakt de pijn gemiddeld ongeveer een kwart tot een halve punt op een schaal van 0 tot 10. Dat merk je als een dag die iets minder zwaar uitvalt en niet als een dag zonder pijn. Zet je het naast een andere actieve behandeling, dan blijft er bijna niets over.

Die twee uitkomsten komen uit de Cochrane-review over psychologische behandelingen bij chronische pijn, met 75 studies en 9.401 deelnemers, waarvan 59 over cognitieve gedragstherapie. Tegenover gebruikelijke zorg is het effect op pijn klein (SMD -0,22; 95%-BI -0,33 tot -0,10). Tegenover een actieve controlegroep is het zeer klein (SMD -0,09; 95%-BI -0,17 tot -0,01), beide met bewijs van matige zekerheid (Williams, 2020) [REDELIJK].

Wat tussen die haakjes staat, is de marge waarbinnen het werkelijke effect ligt. Bij de tweede vergelijking raakt de gunstige kant van die marge bijna nul, wat wil zeggen dat het verschil met een andere behandeling voor jou net zo goed op niets kan uitkomen. Bij de eerste vergelijking ligt de hele marge onder nul, dus daar is wel degelijk iets.

Voor ACT en gedragstherapie was het bewijs van matige tot zeer lage kwaliteit, waardoor de auteurs daarover geen uitspraak doen (Williams, 2020).

Wat je ermee kunt: dit is geen behandeling die je in plaats van iets anders doet en zeker geen oordeel over of je pijn echt is. Het is een van de weinige dingen die je zelf in handen hebt naast bewegen. De winst is het grootst wanneer je nu vooral stilzit uit angst dat het erger wordt. Zit je daar niet, dan is het waarschijnlijk niet je eerste stap.

Multidisciplinaire pijnrevalidatie

Ben je al bij vier behandelaars geweest die elk een stuk deden, dan is dit waar het anders gaat: fysiotherapie, psychologische ondersteuning en soms ergotherapie komen samen in één traject met één plan.

Wat het bij chronische lage rugpijn oplevert, is ongeveer een half punt minder pijn op een schaal van tien, plus een vergelijkbare winst op wat je op een dag nog voor elkaar krijgt. Dat halve punt is de vertaling die de onderzoekers er zelf bij geven. Het is precies zo bescheiden als het klinkt. Zit je op een 7, dan word je hiermee geen 3. Wel wordt de rand van de dag iets minder scherp.

De cijfers erachter komen uit de grootste analyse op dit terrein, die 41 studies met 6.858 deelnemers samenbracht. Tegenover gebruikelijke zorg gaat het om SMD 0,21 voor pijn, door de auteurs zelf vertaald als dat halve punt, en SMD 0,23 voor beperking, met bewijs van matige zekerheid (Kamper, 2015) [REDELIJK]. Tegenover alleen fysieke behandeling waren de verschillen groter, alleen was het bewijs daar van lage kwaliteit met veel spreiding tussen studies (Kamper, 2015) [BEPERKT].

Die spreiding is voor jou het bruikbaarste getal van deze paragraaf. Ze betekent dat de onderzochte trajecten onderling sterk verschilden, waardoor het woord “multidisciplinair” op zichzelf nog niets zegt over wat je krijgt. Vraag bij een verwijzing welke onderdelen erin zitten en wie ze doet.

Over werk valt de uitkomst tegen. De kans om een jaar later aan het werk te zijn was groter dan bij alleen fysieke behandeling, maar niet groter dan bij gebruikelijke zorg (Kamper, 2015) [REDELIJK]. Wie hoopt dat dit traject zijn baan redt, moet dat weten voordat hij begint.

Slaap en waarom het bekende verhaal niet klopt

Lig je wakker en lees je dat één slechte nacht je pijndrempel verlaagt, dan klopt dat niet met het experiment waar die bewering meestal naar verwijst. Wat daar de pijnremming verzwakte, was onderbroken slaap en niet korter slapen. Daar kun je meer mee.

Tweeëndertig gezonde vrouwen werden zeven nachten lang in een slaaplaboratorium gevolgd. Eén groep werd elk uur wakker gemaakt, een tweede groep kreeg simpelweg minder slaaptijd, een derde groep sliep ongestoord. Op de pijndrempel had het slaapverlies geen effect. Wat wél gebeurde: alleen bij de groep met onderbroken slaap verzwakte de lichaamseigen pijnremming en nam de spontane pijn toe (Smith, 2007) [BEPERKT]. De auteurs concluderen dat verstoring van de slaapcontinuïteit, en niet slaaptekort op zich, je pijnremming aantast.

Dat verandert waar je op mikt. Het gaat minder om het aantal uren en meer om doorslapen: de vraag verschuift van “hoe kom ik eerder mijn bed in” naar “wat maakt me om drie uur wakker”. Een kritisch overzichtsartikel over slaap en pijn vat de richting van het verband samen: slaapproblemen voorspellen nieuwe episodes en verergering van chronische pijn betrouwbaarder dan pijn slaapproblemen voorspelt (Finan, 2013). Slaap is hier geen bijkomstigheid van je pijn maar een aangrijpingspunt.

Medicatie

Het onderzoek naar medicatie gaat vooral over fibromyalgie en niet over centrale sensitisatie in het algemeen, dus daar gaat deze sectie ook over. Doseringen staan hier bewust niet, want die horen bij je arts en niet bij een website.

Antidepressiva. Wordt je een antidepressivum voorgesteld terwijl je niet somber bent, dan is de eerste gedachte meestal dat ze je pijn psychisch vinden. Daar gaat het hier niet om. In het onderzoek hieronder zijn pijn, vermoeidheid, stemming en slaap apart gemeten. Pijn ging daarin vooruit als aparte uitkomst, net als de stemming.

Wat je ervan mag verwachten is een klein tot middelgroot effect op pijn, plus een kleine winst op vermoeidheid, slaap en stemming. Belangrijker dan dat gemiddelde is waar het vandaan komt. De winst op pijn is het grootst bij de oudere tricyclische middelen; bij SSRI’s en SNRI’s is die klein. “Een antidepressivum” is hier dus geen bruikbare categorie, waardoor de vraag welk middel je krijgt er meer toe doet dan de vraag óf je er een neemt. Dat is een concrete vraag voor in de spreekkamer van je huisarts.

De onderbouwing: een meta-analyse van achttien gerandomiseerde studies met 1.427 deelnemers vond bij fibromyalgie een samenhang met vermindering van pijn (SMD -0,43; 95%-BI -0,55 tot -0,30), vermoeidheid, sombere stemming en slaapproblemen. De effectgroottes op pijn verschilden sterk per middelgroep: groot voor tricyclische antidepressiva, klein voor SSRI’s en SNRI’s (Häuser, 2009) [REDELIJK].

Pregabaline. De vraag die telt is niet of dit middel werkt, maar bij hoeveel mensen en wat het van je vraagt. Voor allebei is er een getal, en samen vormen ze de afweging.

Van de mensen die een placebo kregen, dus een nepmiddel zonder werkzame stof, merkte ongeveer één op de zeven een aanzienlijke pijnvermindering. Met pregabaline waren dat er ongeveer negen procentpunt meer, oftewel negen mensen op elke honderd die er baat bij hebben die ze zonder het middel niet hadden gehad. Voor een matige pijnvermindering ligt dat ongeveer elf procentpunt hoger. De keerzijde van hetzelfde getal: ruim tachtig van die honderd merken niets extra’s.

Daar staat een prijs tegenover die je vooraf wilt kennen. Zeventig tot negentig procent van de deelnemers meldde bijwerkingen. Dat gold in álle groepen, dus ook bij het nepmiddel. Wat duidelijk vaker voorkwam mét pregabaline, is wel bekend: duizeligheid, slaperigheid, gewichtstoename en vochtophoping.

De bron hierachter is de Cochrane-overzichtsstudie over pregabaline bij fibromyalgiepijn, die acht studies samenbracht; de auteurs classificeren hun eigen bewijs als van hoge kwaliteit (Derry, 2016).

Zo hoort dat gelezen te worden: een echt effect, bij een minderheid, tegen een reële prijs. Of die prijs de moeite waard is, hangt af van hoeveel last je hebt en waar je het voor inruilt. Dat is jouw afweging en niet die van de review.

Waar dit artikel zwijgt. In de bronnen onder dit artikel staat geen enkele studie over NSAID’s, paracetamol of langdurig opioïdgebruik bij centrale sensitisatie of nociplastische pijn. Dat zwijgen geldt in beide richtingen, dus ook geen afraden. Dat je er in de spreekkamer van je huisarts terughoudendheid over hoort, heeft een reden. Die reden staat hier alleen niet onderbouwd.

Wat het bewijs WEL en NIET zegt

Wel: je klachten zijn beïnvloedbaar via een combinatie van educatie, bewegen, psychologische begeleiding en soms medicatie. Bij chronische lage rugpijn vermindert multidisciplinaire revalidatie pijn en beperking waarschijnlijk iets meer dan gebruikelijke zorg alleen. Het effect is klein, maar op pijn en op beperking gaat het dezelfde kant op.

Niet: geen enkele interventie geneest dit. De effecten van losse interventies zijn klein tot bescheiden. Of die effecten optellen als je ze combineert, is in de onderzoeken hier niet gemeten.

Hoe je dit tot een plan maakt

Eén schema voor iedereen bestaat niet. De volgorde hieronder is een voorstel en geen voorschrift: er is geen onderzoek dat verschillende volgordes tegen elkaar heeft gezet.

1. Eerst begrijpen (1 tot 2 weken). Pijneducatie vooraan, omdat bewegen zonder begrip van het mechanisme vaak stukloopt op angst.
2. Dan opbouwen onder de drempel (4 tot 12 weken). Op een niveau dat je de dag erna niet afstraft.
3. Parallel: slaap en stress. Richt je op doorslapen en niet alleen op vroeger naar bed.
4. Bij voldoende basis: de psychologische lijn. Vrees-vermijding, piekeren over pijn, acceptatie.
5. Evaluatie elke 6 tot 12 weken. Wat werkt, wat niet, wat gaat eruit.

Geeft dit na drie tot zes maanden onvoldoende vooruitgang, dan is multidisciplinaire pijnrevalidatie een stap om met je huisarts te bespreken. Bij chronische lage rugpijn vermindert ze pijn en beperking tegenover gebruikelijke zorg waarschijnlijk iets (Kamper, 2015). Bij ernstige somberheid of angst kan psychologische behandeling eerst nodig zijn. Punt 5 is de belangrijkste van de vijf, want een traject dat niets oplevert en toch doorloopt kan je zo een jaar kosten.

Bewijsoverzicht

Wat nog niet bekend is

1. Wie het krijgt. Er is geen test die op individueel niveau voorspelt bij wie acute pijn overgaat in aanhoudende pijn met dit mechanisme.
2. Hoe je het bij één persoon vaststelt. De onderbouwing van de klinische diagnose bij een individuele patiënt staat ter discussie (Brazenor, 2022).
3. De beste volgorde. Er is bewijs voor losse interventies, en niet voor de meest effectieve volgorde of combinatie.
4. De lange termijn. Het meeste interventiebewijs beslaat drie tot twaalf maanden. Wat er na vijf of tien jaar gebeurt, is nauwelijks onderzocht.
5. Subtypen. Waarschijnlijk is dit geen homogeen fenomeen, alleen staat het onderzoek daarnaar aan het begin.

Al die getallen komen bovendien uit groepen. Een gemiddelde van een half punt op tien zegt dat de groep een half punt opschoof en niet wat jij gaat merken. Voor jou is het antwoord alleen te vinden door iets te proberen en na zes tot twaalf weken eerlijk te kijken.

Naar de volgende stap

• Het biopsychosociaal pijnmodel, waarom lichaam, gedrag en context één systeem zijn
• Chronische lage rugpijn, waar dit mechanisme meespeelt in chronificatie
• De pijnwetenschap-hub