Het biopsychosociaal pijnmodel: waarom pijn meer is dan weefselschade

⚠️ Dit artikel is bedoeld ter educatie, niet als medisch advies. Bij aanhoudende of ernstige klachten: raadpleeg je huisarts.

Belangrijkste punten

• Je pijn is geen passief signaal uit weefsel. Je zenuwstelsel weegt lichamelijke, psychologische en sociale informatie tegen elkaar af voordat er pijn ontstaat.
• Liet je scan slijtage zien, dan zegt dat minder dan je denkt. Bij mensen zónder klachten loopt de kans op zichtbare slijtage op van 37% van de twintigjarigen tot 96% van de tachtigjarigen (Brinjikji, 2015).
• Multidisciplinaire pijnrevalidatie vermindert pijn en beperking bij chronische lage rugpijn waarschijnlijk iets meer dan gebruikelijke zorg, dus een verwijzing kan zinvol zijn. Het verschil blijft bescheiden: ongeveer een half punt op een pijnschaal van tien (Kamper, 2015).
• Het model zegt niet dat psychologische factoren de oorzaak van je pijn zijn. Het zegt dat ze meespelen in hoe je pijn ervaart en of hij aanhoudt.
• Houdt je pijn langer dan drie maanden aan, of beperkt hij je dagelijks leven, dan verdient dat een professionele beoordeling.

📚 Bronnen: zestien publicaties, geverifieerd op titel, tijdschrift, jaar, DOI en PMID

De Sustiro Methode kent vier vragen die elkaar opvolgen: wat gebeurt er, hoe herken ik het, wat kan ik doen, en hoe maak ik er een plan van? Dit artikel ligt onder alle vier. Het zwaartepunt ligt op de eerste vraag.

Wat niet kan wachten

De signalen hieronder passen niet bij het biopsychosociale verhaal. Ze vragen om onderzoek naar iets anders, en elk signaal heeft hier zijn eigen route.

Let op deze klachten.

Let ook op verandering. Zijn deze klachten nieuw, of zijn ze in de afgelopen weken
tot maanden erger geworden en loop je daardoor slechter? Dat is een reden om te
bellen, ook als je een deel van deze klachten al langer hebt.

• Je bent duizelig en je zweet. Je hebt het gevoel dat je gaat flauwvallen.
• Je hebt opeens heel veel rugpijn en buikpijn.
• Je kunt niet meer plassen, terwijl je wel nodig moet.
• Je kunt je urine of ontlasting niet meer ophouden.
• Je hebt geen gevoel bij je penis of vagina en anus.
• Je hebt opeens minder kracht in je been. Op je tenen of hielen staan lukt niet.

Bel direct je huisarts. Buiten kantooruren: de huisartsen-spoedpost.
Zeg erbij welke van deze klachten je hebt. De huisarts beoordeelt met spoed en
schakelt zelf verder, ook een ambulance, als dat nodig is.

Bron: Thuisarts.nl, “Ik heb pijn in mijn onderrug” (NHG).

Dit kan wijzen op een cauda-equinasyndroom, beknelling van de zenuwbundel onderin het wervelkanaal, of op een scheurend aneurysma van de buikslagader. Voor beide geldt wat in het blok hierboven staat. De alarmsignalen komen uit de publieksversie van de NHG-Standaard op Thuisarts.nl.

🟠 Bel vandaag je huisarts. Is de praktijk gesloten, bel dan de huisartsenpost; het nummer staat op de website en op het antwoordapparaat van je eigen praktijk.
– Plotselinge, zeer hevige hoofdpijn, anders dan je ooit had.
– Uitstralende pijn naar arm of been mét krachtsverlies of gevoelsstoornissen.
– Pijn samen met koorts, onverklaard gewichtsverlies of nachtelijk zweten.
– Pijn na een val of ongeval, zeker bij een verhoogd risico op botbreuken.

🟡 Maak een afspraak bij pijn die plotseling van karakter verandert, pijn die week na week je slaap verstoort, of pijn die langer dan drie maanden aanhoudt. Ook zonder alarmsignalen verdient dat een beoordeling.

Geen telefoonnummer in dit artikel. Huisartsenposten hebben regionale nummers die per jaar kunnen wijzigen. Een verkeerd nummer in een medische tekst is erger dan geen nummer. Zoek het nummer van jouw post op via je eigen huisartsenpraktijk.

Wat het model zegt

Het model zegt dat weefsel alleen niet verklaart hoeveel pijn je voelt: ook wat je verwacht en vreest en wat er om je heen gebeurt, telt mee. De Amerikaanse psychiater George Engel legde de basis voor het model in 1977 in Science, als kritiek op een geneeskunde die ziekte uitsluitend biologisch verklaarde (Engel, 1977).

Van het touwtje aan de bel naar systeemdenken

Waarschijnlijk is het beeld dat je van pijn hebt meegekregen dat van Descartes: een touwtje aan een bel. Schade trekt aan het touwtje, in je hoofd luidt de pijnbel. Meer schade betekent dan meer pijn. Dat is ook het beeld waarmee je gaat twijfelen aan jezelf zodra de schade weg is en de pijn niet.

Dat beeld klopt niet met wat er in de spreekkamer van je huisarts gebeurt. Daar zijn drie redenen voor.

Eén. Mensen met ernstige verwondingen melden soms nauwelijks pijn op het moment zelf, terwijl anderen met kleinere verwondingen hevige pijn hebben. Context doet dus iets met pijn.

Twee. Bij fantoompijn voelen mensen intense pijn in een lichaamsdeel dat er niet meer is. Er is geen weefsel om signalen uit te sturen, en toch is de pijn echt.

Drie, en dit is de meest concrete. Ligt er bij jou een scanverslag met woorden als slijtage, uitpuiling of degeneratie, dan is de kans groot dat leeftijd de belangrijkste verklaring is. Een systematische review van 33 studies bracht beeldvorming van 3.110 mensen zonder rugklachten bij elkaar. De kans op zichtbare discusdegeneratie liep op van 37% van de twintigjarigen tot 96% van de tachtigjarigen; discusbulging van 30% naar 84%; discusprotrusie van 29% naar 43% (Brinjikji, 2015). De auteurs concluderen dat deze bevindingen in hoge mate aanwezig zijn bij mensen zonder klachten en waarschijnlijk deel uitmaken van normale veroudering.

Let op wat dit wél en niet betekent. Niet dat een scan nooit iets nuttigs laat zien. Wel dat een afwijking op zichzelf geen verklaring voor jouw pijn is: “er is slijtage gevonden” en “daar komt je pijn vandaan” zijn twee verschillende uitspraken. Dat onderscheid is de moeite waard om mee te nemen naar een gesprek.

De pijndefinitie

Is je ooit gezegd dat er “niets gevonden” is, dan is dit het punt uit de officiële definitie dat voor jou telt: pijn kan bestaan zonder aanwijsbare weefselschade. In 2020 herzag de International Association for the Study of Pain die definitie voor het eerst sinds 1979. Ze luidt nu: “een onaangename zintuiglijke en emotionele ervaring die samenhangt met, of lijkt op die welke samenhangt met, daadwerkelijke of mogelijke weefselbeschadiging” (Raja, 2020). Die erkenning zit in de toevoeging “of lijkt op”, vastgelegd door de instantie die de term beheert.

De drie domeinen

Biologisch. Weefsel, gewrichten, spieren en banden; zenuwbanen die schadelijke prikkels doorgeven; ontstekingsprocessen die een gebied gevoelig houden. Slaap, voeding en hormonen horen hier ook bij, dus dit domein is breder dan alleen de plek waar het pijn doet.

Je zenuwstelsel zelf kan bovendien veranderen. Bij langdurige pijn kan het pijnsignalen sterker doorgeven dan bij de prikkel past. Dat heet centrale sensitisatie en het is een lichamelijk verschijnsel en geen psychologisch. De IASP onderscheidt daarnaast een derde pijncategorie naast nociceptieve en neuropathische pijn: nociplastische pijn, een klinische categorie voor pijn bij een veranderde centrale verwerking (Nijs, 2023).

Psychologisch. Spanning, angst, somberheid, catastroferen (de neiging te denken dat het alleen maar erger wordt), aandacht, verwachting, eerdere ervaringen en de manier waarop je met tegenslag omgaat. Die factoren veranderen niet óf je pijn hebt, maar wel hoeveel.

Merk je dat je pijn op gespannen dagen zwaarder uitvalt, dan verbeeld je je dat niet. Dat deze factoren meedoen in de verwerking in je hersenen is aannemelijk gemaakt met beeldvormend onderzoek. Wager en collega’s beschreven in het New England Journal of Medicine een neurologische handtekening voor pijn op fMRI, een patroon dat samenhangt met de ervaren pijnintensiteit (Wager, 2013). Het ging wel om experimenteel opgewekte hittepijn bij gezonde vrijwilligers, en de auteurs schrijven zelf dat nog moet blijken of de handtekening ook klinische pijn voorspelt. De handtekening kon ook lichamelijke pijn onderscheiden van sociale pijn, die veel van dezelfde hersengebieden activeert.

Dit is geen “het zit tussen je oren”. Je pijn is reëel en wordt echt door je zenuwstelsel gemaakt. Wat de context doet, is meebepalen hoe hard de bel rinkelt.

Sociaal. Steun van anderen, werkdruk, financiële zorgen, cultuur, toegang tot zorg en eenzaamheid. Dat lijkt ver van je rug af te staan. Daarom is dit het domein dat het vaakst wordt overgeslagen.

Hoeveel gewicht sociale factoren kunnen hebben, blijkt uit onderzoek dat strikt genomen niet over pijn gaat. Een meta-analyse van 70 studies met ruim drie miljoen deelnemers vond dat sociale isolatie, eenzaamheid en alleen wonen samenhangen met een verhoogde kans op overlijden, respectievelijk 29%, 26% en 32% (Holt-Lunstad, 2015) [REDELIJK]. Dat is een sterfte-uitkomst en geen pijnuitkomst; het staat hier als schaalgevoel en niet als bewijs over pijn.

Voor pijn zelf is het beeld genuanceerder, en preciezer. Een systematische review bracht 38 studies samen, waarvan 33 gedrags- of cognitiegericht en 5 neurobiologisch. De conclusie: steun werkt vooral als stressdemper. In de meeste bevindingen verminderde steun de nadelige invloed van pijngerelateerde stress, en in de neurobiologische studies ging dat samen met een gedempte stressreactie op pijnprikkels (Che, 2018) [BEPERKT]. Praktisch betekent dat iets anders dan “zoek steun”: het gaat om iemand tegen wie je kunt zeggen dat het vandaag tegenvalt, zonder dat je het uitlegt of goedpraat.

Wat deze review niet laat zien: dat een steunend netwerk je pijnverloop voorspelt, of dat steun door pijn onderbroken slaap vermindert. Slaap komt er niet in voor; de review gaat over hoe steun de pijnbeleving beïnvloedt en niet over het beloop.

Hoe de drie domeinen op elkaar inwerken

Je brein ontvangt continu signalen uit je lichaam. Het weegt die tegen de psychologische context, dus tegen wat er gaande is, hoe veilig het voelt en wat er te verwachten valt, en tegen de sociale context van steun en druk. Uit die weging volgt of er pijn ontstaat, en hoeveel. Er komt dus niets binnen dat niet eerst is gewogen.

Bij acute pijn klopt die weging meestal, terwijl ze bij langdurige pijn verstoord raakt. De lichamelijke drempel verandert, waardoor er minder nodig is om hetzelfde alarm af te laten gaan. De psychologische context, angst voor bewegen bijvoorbeeld, versterkt het signaal. De sociale context, onbegrip of een werkplek die niet meebeweegt, houdt het in stand.

Het is geen optelsom maar een kringloop. Daarom kom je er met één ingang zelden uit. Slecht slapen verhoogt je pijn. Meer pijn voedt piekeren, piekeren vermindert je sociale activiteit, en minder contact verstoort je slaap opnieuw. Herken je die kringloop, dan weet je ook waar je hem kunt onderbreken. Dat mag de plek zijn waar het je het makkelijkst afgaat, want de kringloop breekt op elk punt.

Welke signalen passen bij welk domein?

Bij vrijwel iedereen met langdurige pijn spelen alle drie de domeinen mee, zelden in gelijke mate. Waar jouw zwaartepunt ligt, bepaalt welke ingang de moeite waard is om als eerste te proberen. Lees de lijsten hieronder daarom niet als een test maar als een manier om je eigen weken terug te lezen.

Biologische signalen

• De pijn heeft een duidelijk lichamelijk patroon, bijvoorbeeld na zitten, na bewegen, ‘s ochtends of na inspanning.
• Houding en beweging doen er voorspelbaar iets mee.
• Er is een voorgeschiedenis van letsel, een operatie of een diagnose die eerder is gesteld.
• Je slaapkwaliteit is de dag erna merkbaar.

Psychologische signalen

• De pijn voelt erger op gespannen dagen.
• Angst voor bewegen laat je stilstaan, ook bij bewegingen waarvan je weet dat ze niet schadelijk zijn.
• Op dagen dat je afgeleid bent, zakt de pijn naar de achtergrond.
• Je hebt gedachten als “dit wordt alleen maar erger”. Dat heet catastroferen. Volgens een theoretisch overzichtsartikel laten de bevindingen consistent een verband zien tussen catastroferen en een heftiger pijnervaring; de auteurs koppelen het ook aan meer emotionele belasting (Sullivan, 2001).
• Stemming en pijn lopen parallel.

Sociale signalen

• De pijn is verergerd sinds een ingrijpende gebeurtenis, zoals verlies van werk, een conflict, een verhuizing of een overlijden.
• Je voelt je onbegrepen door familie, vrienden of werkgever.
• De weg naar goede zorg is lang, met een verwijzing en een wachtlijst voordat er iets gebeurt.
• Geldzorgen knagen aan je rust.
• Eenzaamheid speelt een rol in je dagen, ook als de pijn meevalt.

Herken je meer dan twee signalen? De meeste mensen met langdurige pijn doen dat. Het is geen uitzondering, en het betekent vooral dat een aanpak op één domein voor jou waarschijnlijk te smal is.

Welke interventies werken op welk domein?

Op elk domein is er minstens één ingang met onderzoek erachter, maar vrijwel elk effect is klein. Per ingang staat erbij hoe sterk het bewijs is en, waar het dun is, dat het dun is.

Dat de effecten klein zijn, is geen bescheidenheid van de redactie maar wat de reviews zelf schrijven. Daarom wordt hier geen enkele ingang als doorbraak gepresenteerd. Het zijn ook groepsuitkomsten: zo’n gemiddelde is een uitspraak over een trialpopulatie en niet over jou.

Biologisch domein

Beweging en oefentherapie. Dit is de ingang waar je vandaag mee kunt beginnen zonder verwijzing, wachtlijst of kosten, en dat weegt hier zwaarder dan de effectgrootte. Wat je ervan mag verwachten is vooral dat je meer gaat kunnen. Dat het minder pijn doet komt pas op de tweede plaats, en dat is precies de volgorde die het onderzoek hieronder laat zien.

Een Cochrane-overzicht bracht 21 reviews samen met 381 studies en 37.143 deelnemers. Lichamelijke activiteit verbeterde het lichamelijk functioneren in veertien van die reviews significant, met kleine tot matige effectgroottes, terwijl de resultaten op pijnintensiteit wisselend waren. De auteurs beoordelen de kwaliteit van dat bewijs als laag, wegens kleine studies en korte opvolgduur, en merken op dat geen enkele review “chronische pijn” als algemene categorie onderzocht (Geneen, 2017) [BEPERKT]. Negatieve effecten waren er niet; de gemelde bijwerkingen waren vooral spierpijn die na enkele weken wegtrok.

Dat beeld is minder stellig dan “beweging vermindert consistent pijn”. Bewegen blijft een verstandig startpunt, alleen is het bewijs minder hard dan het klinkt. Die spierpijn in de eerste weken is trouwens het punt waarop de meeste mensen stoppen, terwijl het volgens deze bron precies de fase is die overgaat. Wie dat vooraf weet, houdt het langer vol.

Slaap. Word je ‘s nachts een paar keer wakker en lig je daarna weer een halfuur, dan is dat waarschijnlijk belangrijker dan hoe laat je naar bed gaat. Het hardnekkige misverstand is dat vooral het aantal uren telt.

Het experiment waarnaar meestal wordt verwezen, volgde 32 gezonde vrouwen zeven nachten lang. Op de pijndrempel had het geen effect. Wat wél gebeurde: alleen bij de groep die elk uur werd gewekt, verzwakte de lichaamseigen pijnremming en nam de spontane pijn toe. De auteurs concluderen dat het om verstoring van de slaapcontinuïteit gaat en niet om slaaptekort op zich (Smith, 2007) [BEPERKT]. Een kritisch overzicht van de literatuur voegt daaraan toe dat slaapproblemen nieuwe pijnepisodes betrouwbaarder voorspellen dan pijn slaapproblemen voorspelt (Finan, 2013).

Dat verschuift je advies van “meer uren” naar “minder onderbrekingen”. Wie op uren stuurt, gaat vroeger naar bed en wordt even vaak wakker. Wie op continuïteit stuurt, kijkt naar de kamer, de partner, de blaas en het scherm.

Massage en manuele therapie. Als drempelverlager om te kúnnen bewegen is het bruikbaar; als hoofdbehandeling niet. De vraag is dus niet of het fijn is maar waarvoor je het inzet.

Een Cochrane-review over massage bij lage rugpijn bracht 25 studies met 3.096 deelnemers samen en beoordeelde de bewijskwaliteit voor alle uitkomsten als laag tot zeer laag. Er zijn kortdurende effecten op pijn en functioneren; op langere termijn is er alleen effect in combinatie met oefentherapie (Furlan, 2015) [BEPERKT]. Dat laatste is de bruikbaarste zin van de review: de combinatie draagt, het losse onderdeel niet.

Warmte, koude en voeding. In de zestien bronnen van dit artikel staat geen studie over warmte- of koudetherapie of over voedingspatronen bij pijn. Daarom staat hier geen oordeel over. Warmte en koude zijn goedkoop en veilig, maar daarmee nog niet onderbouwd.

Psychologisch domein

Pijneducatie. Begrijpen hoe pijn werkt, en dat pijn niet altijd schade betekent, is zelf een ingang. Het kan de angst uit de beweging halen, en dat is de voorwaarde voor het punt hierboven. Een systematische review van dertien studies ondersteunt het gebruik ervan bij musculoskeletale klachten (Louw, 2016) [BEPERKT]. De auteurs poolden niet, dus er valt geen gemiddeld effect uit af te lezen, alleen een richting. Dit artikel is zelf pijneducatie.

Cognitieve gedragstherapie. Zodra dit ter sprake komt, hoort een deel van de lezers iets anders dan er staat: dat het dus toch tussen de oren zit. Daar gaat het niet om. Wat deze behandeling aanpakt is niet de vraag of je pijn echt is. Het gaat om wat een overgevoelig alarmsysteem eronder aanzet om harder af te gaan, zoals angst voor bewegen en piekeren over de nacht die komt.

Wat het oplevert hangt af van waarmee je vergelijkt. Naast de zorg die je nu waarschijnlijk krijgt, zakt de pijn gemiddeld ongeveer een kwart tot een halve punt op een schaal van 0 tot 10. Naast een andere actieve behandeling blijft er bijna niets over. De Cochrane-review erachter omvat 75 studies met 9.401 deelnemers, waarvan 59 over cognitieve gedragstherapie. Tegenover een actieve controlegroep is het effect op pijn zeer klein (SMD -0,09; 95%-BI -0,17 tot -0,01), tegenover gebruikelijke zorg klein (SMD -0,22; 95%-BI -0,33 tot -0,10). De bewijskwaliteit is overwegend matig (Williams, 2020) [REDELIJK].

Klein is daarmee nog niet niets. Wie een halvering van de pijn verwacht gaat teleurgesteld raken, en daarom staat het getal hier. Het gemiddelde geeft richting en geen uitkomst; wat het bij één persoon doet, staat er niet in.

Mindfulness. Deze ingang wordt veel aangeprezen, terwijl het bewijs eronder dun is. Dat betekent niet dat je er niets aan hebt. Een meta-analyse van 38 gerandomiseerde studies vond bewijs van lage kwaliteit voor een kleine afname van pijn, met daarnaast statistisch significante effecten op depressieve klachten en kwaliteit van leven. De auteurs vragen zelf om grotere, strengere studies (Hilton, 2017) [BEPERKT]. Dat siert ze, en het zegt je iets over hoe hard je deze uitkomst mag nemen. Verwacht er dus vooral iets van op je stemming en op hoe je dag eruitziet. Op het pijncijfer zelf verwacht je er minder van.

Acceptance and Commitment Therapy. In de bronnen van dit artikel staat geen review die ACT afzonderlijk beoordeelt. De Cochrane-review hierboven analyseerde vijf ACT-studies en beoordeelde die als van matige tot zeer lage kwaliteit, te weinig om iets over te zeggen (Williams, 2020). Op die basis staat hier geen oordeel. Krijg je het aangeboden, dan is dat geen reden om nee te zeggen, wel om te weten dat dit artikel er niets over kan beloven.

Sociaal domein

Sociale steun. Zie hierboven: steun werkt vooral als stressdemper bij pijngerelateerde stress (Che, 2018) [BEPERKT]. Dat is minder groots dan “steun voorspelt je herstel”, maar het is wat er staat en het houdt beter stand.

Werkaanpassing. Ben je uitgevallen of werk je met moeite door, dan is de vraag niet alleen welke behandeling je krijgt, maar vooral of iemand tegelijk je werk aanpast.

Een systematische review bracht 36 studies van middelmatige tot hoge kwaliteit bij elkaar over terugkeer naar werk bij klachten van het bewegingsapparaat, pijn en psychische klachten. De bevinding met de sterkste onderbouwing in hun eigen indeling: je verzuimduur wordt significant korter door interventies die minstens twee van de drie domeinen combineren. Die drie zijn zorgverlening, coördinatie tussen betrokkenen en aanpassing van het werk (Cullen, 2018) [REDELIJK]. Even sterk was hun bewijs dat cognitieve gedragstherapie zónder werkaanpassing of coördinatie níét helpt bij terugkeer naar werk.

Die asymmetrie is bruikbaar: verandert er op je werk niets, dan gaat een verwijzing naar een psycholoog volgens deze bron waarschijnlijk niet opleveren waar je op hoopt. Het is dezelfde boodschap als de rest van dit artikel, nu op de werkvloer: één domein is te smal. Ook hier draagt de combinatie de bevinding en niet een van de losse onderdelen.

Lotgenotencontact. Patiëntenverenigingen kunnen het gevoel van isolement verminderen en de weg naar informatie korter maken. Een effect op pijn zelf is in de bronnen onder dit artikel niet gemeten. Daarom staat die claim hier niet.

Multimodaal

Multidisciplinaire pijnrevalidatie. Ben je al bij vier behandelaars geweest die elk een stuk deden, dan is dit de vorm waarin die onderdelen in één traject met één plan zitten.

Wat je ervan mag verwachten is ongeveer een half punt minder pijn op een schaal van tien, plus een vergelijkbare winst op wat je op een dag nog voor elkaar krijgt. Dat is gemeten bij chronische lage rugpijn. Zit je op een 7, dan word je hiermee geen 3.

De cijfers erachter: de grootste analyse bracht 41 studies met 6.858 deelnemers samen. Tegenover gebruikelijke zorg vermindert dit soort revalidatie pijn en beperking, met bewijs van redelijke zekerheid. Het gaat om SMD 0,21 voor pijn, door de auteurs zelf vertaald als dat halve punt, en SMD 0,23 voor beperking (Kamper, 2015) [REDELIJK]. Tegenover alleen fysieke behandeling waren de verschillen groter, maar was het bewijs van lage kwaliteit met veel spreiding tussen studies (Kamper, 2015) [BEPERKT]. De kans om een jaar later aan het werk te zijn was groter dan bij alleen fysieke behandeling, en niet groter dan bij gebruikelijke zorg.

Welke vergelijking revalidatie wint, hangt af van de uitkomst. Op pijn en beperking wint revalidatie van gebruikelijke zorg. Op de vraag of je een jaar later weer aan het werk bent, wint ze van alleen fysieke behandeling en niet van gebruikelijke zorg. Welke uitkomst jij belangrijk vindt, bepaalt dus welk antwoord je krijgt, en het is een goede vraag om vooraf te stellen. Het is ook de reden dat twee behandelaars over hetzelfde traject iets anders kunnen zeggen zonder dat een van beiden het bewijs verkeerd leest.

Bewijsoverzicht

Wat hier niet in staat. Geen enkele ingang werkt voor iedereen, en de effectgroottes zijn gemiddeld klein tot matig. Beloftes van snelle, volledige pijnverlichting, medisch of alternatief, staan zelden op degelijk onderzoek. Wees daar sceptisch over.

Hoe je dit tot een plan maakt

Een plan maak je door de domeinen stap voor stap in te zetten, te beginnen bij begrijpen en bewegen. Let op: dat er bewijs is voor de losse stappen, betekent niet dat deze volgorde is getest. Dat is ze niet. Hetzelfde geldt voor de hoeveelheid beweging en de termijnen in de stappen: dat zijn richtgetallen om mee te beginnen, geen uitkomsten uit het onderzoek hierboven.

Stap 1. Begrijp je pijn. Dat je dit leest, is stap één. Verdiep waar het voor jou past, bijvoorbeeld bij centrale sensitisatie als de pijn lang aanhoudt en je wilt weten wat er in je zenuwstelsel verandert.

Stap 2. Ga bewegen, regelmatig. Niet hard, niet veel, wel vaak. Voor de meeste klachten is dagelijks twintig tot dertig minuten matige beweging een redelijk startpunt. Bij specifieke klachten is gerichte oefentherapie via een fysiotherapeut zinvol.

Stap 3. Voeg hulpmiddelen toe waar ze de drempel verlagen. Massage kan kortdurend helpen om te kúnnen bewegen; warmte en koude mag je proberen, al staat er in de bronnen van dit artikel geen onderzoek over. Zet ze in als ondersteuning en niet als vervanging.

Stap 4. Pak het psychologische domein aan bij aanhoudend piekeren over de pijn of langdurige somberheid. Cognitieve gedragstherapie is hier het best onderzocht (Williams, 2020). Je huisarts kan verwijzen; dat is gewone zorg en geen alarmbel.

Stap 5. Versterk het sociale domein. Praat met minstens één vertrouwenspersoon. Bespreek werkaanpassing met je werkgever als de klachten met werk samenhangen; de combinatie van aanpassing én begeleiding is wat het verschil maakt (Cullen, 2018).

Stap 6. Evalueer na zes tot acht weken. Houd kort bij: pijnniveau, slaap, stemming, wat je kunt. Bij stilstand of verergering terug naar huisarts of fysiotherapeut.

Als dit niet genoeg is. Levert dit na acht tot twaalf weken geen merkbare verbetering, dan is dat geen falen maar een signaal. Multidisciplinaire pijnrevalidatie is dan een stap om met je huisarts te bespreken, want de verwijzing begint bij de huisarts. Bij chronische lage rugpijn vermindert zo’n revalidatie pijn en beperking tegenover gebruikelijke zorg waarschijnlijk iets (Kamper, 2015).

Wat nog niet goed bekend is

Eén. De weging tussen domeinen valt voor jou persoonlijk slecht te voorspellen. Het model beschrijft dat drie domeinen meespelen, niet welke combinatie bij wie doorslaggevend is. In de praktijk betekent dat uitproberen binnen een onderbouwd raamwerk, en dat is minder onbevredigend dan het klinkt zodra je weet dat het zo hoort.

Twee. Het sociale domein is dun onderzocht. In studies wordt het meestal teruggebracht tot “sociale steun” of “werkstatus”, terwijl de werkelijke context rijker is: cultuur, economische positie, taal, toegang tot zorg. Steviger onderzoek naar dit domein staat nog in de kinderschoenen.

Drie. Voor sommige aandoeningen is de mechanistische verklaring binnen het model nog onvolledig. Centrale sensitisatie en nociplastische pijn breiden het model uit, alleen is de klinische vertaling volop in ontwikkeling (Nijs, 2023).

Het model is een raamwerk en geen voorspellingsalgoritme. Het helpt gestructureerd denken en behandelen, wat een reëler nut is dan de belofte die er vaak van gemaakt wordt. Jouw individuele uitkomst voorspelt het niet.

Verder lezen op Sustiro

• Centrale sensitisatie, verdieping van het biologische mechanisme achter aanhoudende pijn
• Chronische lage rugpijn, toepassing van het model op de meest voorkomende pijnklacht
• De pijnwetenschap-hub